درباره عبدالحسین وهاب‌زاده

درباره عبدالحسین وهاب‌زاده
آموزگار مدرسه‌ای که در کتاب‌هایش باد می‌وزد

… و نخوانیم کتابی که در آن باد نمی‌آید
و کتابی که در آن پوست شبنم تر نیست
و کتابی که در آن یاخته‌ها بی‌بعدند. (سهراب سپهری، کاشان، قریه چنار، تابستان ۱۳۴۳)

در سال ۱۳۲۶ خورشیدی در سبزوار به دنیا آمد. بازی در حیاط خلوت خانه¬ی پدری که در همه¬ی خانه¬های آن روزها که گاه متروکه¬ای بود با دار و درخت و کلبه¬ای قدیمی، آنقدر بود که هر کودک بازیگوشی را به چیزهایی علاقمند می¬کرد که آن روزها نامی برایش قابل تصور نبود. اما هرچه بود عبدالحسین وهاب¬زاده را در سال ۱۳۴۴ به دانشکده¬ی کشاورزی جندی¬شاپور اهواز کشاند، تا کشاورزی بخواند.

وهاب¬زاده در ترم¬های پایانی دانشکده بود که در کلام دکتر اسماعیل رستمی گمشده¬اش را یافت: طبیعت.

دکتر رستمی که در مسکو شیلات و جانورشناسی خوانده بود، درسی تحت عنوان حفاظت را با جزوه¬ای شصت هفتاد صفحه¬ای پیش می¬برد، آتشی به جان وهاب¬زاده انداخت که پس از نیم قرن هنوز جوانان بسیاری از گرمای آن کیفور می¬شوند.

پس از پایان درس در دانشکده، سربازی را در مرکز آموزش و سپاه ترویج سبزوار گذراند و در سال ۱۳۵۱ به آمریکا رفت و در رشته علوم زیستی فوق لیسانسی گرفت که تلفیقی بود از حیات وحش، گیاه¬شناسی، جانورشناسی و شیلات.

در آن سال¬ها با وزیدن موج نویی که همه¬ی عرصه¬ها را به مدد پول نفت درمی¬نوردید متقاضیان استخدام دانش¬آموخته¬ای آن هم از آمریکا در بهترین جاها آن هم با بهترین مزایا فراوان بود، اما وهاب¬زاده در کنار خانواده بودن برایش از همه چیز مهم تر بود، مشهد را انتخاب کرد و در دانشگاه فردوسی به عنوان مربی استخدام شد تا به دانشجویان درس بوم¬شناسی و زیست¬شناسی بدهد. مطالعه آثار دیوید لک (D.Lack) بوم¬شناس و پرنده¬شناس مشهور انگلیسی او را به بریتانیا کشاند تا در دانشگاه آبردین اسکاتلند تحت نظارت و راهنمایی جورج دنت (G.Dunnet) رساله¬ای تحت عنوان بوم¬شناسی قمری خانگی در محیط¬های شهری را برای تز دکترایش انتخاب کند. پس از مرور منابع و گذراندن مباحث تئوریک برای کار عملی پایان¬نامه به ایران برگشت و با تغییر و تحولات بعد از پیروزی انقلاب در بهمن ۵۷ و انقلاب¬فرهنگی و مرگ استاد راهنما که دیگر بیشتر با مکاتبه با هم در ارتباط بودند و فقط پاک¬نویس پایان‌نامه و ارائه¬اش مانده بود همه چیز به هم ریخت.

ازین پس وهابزاده برنامه‌ای را پیگیری کرد که آن را مدیون دکتر محمود بهزاد می‌داند. «در دوره دانشجویی آثار ایشان را از روی علاقه خوانده بودم و تاثیر زیادی روی من گذاشته بود، احساس کردم راه ایشان راه درستی است».

وهاب¬زاده تاکنون بیش از ده¬هزار صفحه ترجمه و تألیف را با ممارست و دقت و حساسیت خاص خود در اختیار علاقمندان و خانواده علوم زیستی این سرزمین قرار داده¬است. او در سال ۱۳۸۴ برنده جایزه ملی محیط زیست ایران شد و در سال ۱۳۸۵ جایزه مهرگان علم و ادب را برای کتاب “تنوع حیات” از آن خود کرد.

وهابزاده امروز تمام وقت خود را صرف پیگیری موضوع مدرسه طبیعت کرده است. او در مورد آغاز به کار ایده مدرسه طبیعت چنین می‌گوید:
من همیشه دوست داشتهام با کودکان کار کنم، ذهنم به تازگی سراغ مدرسه طبیعت نرفته، من تقریباً از همان زمان که در دانشگاه بوم شناسی میخواندم و نخستین مقاله را درباره رابطه کودک و طبیعت به نام «The Ecology of Imagination in Childhood» که متعلق به ادیت کاب بود خوانده بودم، ذهنم معطوف به این موضوع شد. زمانی که این بحث هنوز به صورت یک رشته تحصیلی تمام عیار در نیامده بود. مطالعات شخصی ادیت کاب، او را به این نتیجه رسانده بود که تجربه طبیعت در کودکی بر احساسات و برانگیزشهای کودکانه تأثیرات عمیقی میگذارد، به نحوی که برای تمام عمر میماند. این مقاله را من ۴۴ سال پیش خواندم بعد از آن هم به این موضوع علاقه داشتم مثلاً در کتاب ‘بوم شناسی، علم عصیانگر’ یکی از مقالاتی که ترجمه کردم به همین موضوع میپردازد به نام «کودکی به یاد مانده»، منتها در بوم شناسی هم این بحث وجود دارد که انسان تأثیراتی از زیستگاه اجدادی‌اش – که میلیونها سال در آن زندگی کرده- میگیرد که این تأثیرات دیرپا هستند من اینها را میدانستم اما به نظرم نمیآمد این کاری باشد که مسئولیتش با من باشد و فکر میکردم این موضوع مربوط به صاحبان تعلیم و تربیت است و باید صاحبنظران آن رشته سراغ آن بیایند، ولی از یک جایی به بعد احساس کردم که در تعاملم با دانشجوها انگار دارم در زمین شوره‌زار سنبل میکارم. دانشجوهای ما هیچ گونه احساسات و عواطفی نسبت به طبیعت از خودشان نشان نمیدهند مگر همانهایی که پیشینه تعامل با طبیعت یا تبار روستایی دارند و بعد بیشتر روی این موضوع متمرکز شدم و به این نتیجه رسیدم که این نازک طبعی را باید کنار بگذارم که این رشته من نیست، چرا که عملاً کس دیگری را ندیدم که بیاید تمام عیار خودش را درگیر این مسأله کند. به نظرم میآمد که ما داریم جوانهایمان را از دست میدهیم، نسل جدید رابطهشان با طبیعت کم است و همه توانایی‌هایی را که باید در این تعامل با طبیعت شکل بگیرد از دست میدهند، یعنی استعدادهای حسی، حرکتی، شناختی و عاطفی‌شان ناقص میماند و چون با هم در طبیعت نیستند و بودنشان فقط در کلاسهاست اینها تجربه اجتماعی هم به دست نمیآورند چون کلاس جای تجربه اجتماعی نیست. کودک در طبیعت میتواند تجربه اجتماعی را بهدست بیاورد. مطالعات روانشناسان نشان میدهد که بسیاری از ناهنجاریهای اجتماعی ما، نداشتن روحیه کارهای جمعی، تحمل نکردن دیگران و خودخواهی به خاطر بزرگ شدن در فضای بسته است. حالا اینها همه یک طرف، من به عنوان یک بوم‌شناس که به سرنوشت میراثهای طبیعی و محیط زیست خودمان علاقهمند بودم میدیدم اینهایی که از دانشگاههای ما فارغالتحصیل میشوند و پیشینه تجربه با طبیعت در کودکی نداشتند هیچ میلی برای نجات طبیعت ندارند، یعنی قطع این رابطه با طبیعت یک معامله دو سر باخت است یعنی هم نسلها میبازند و هم طبیعت میبازد. لذا به نظرم آمد باید از یک جایی شروع کنیم. حالا اینکه من بهاندازه کافی برای این کار ذیصلاح هستم یا نه، به نظرم آمد که باید شروع کنم، شاید کسانی که صاحب صلاحیت هستند بعدها بیایند و کار را از دست من بگیرند و ادامه بدهند. چهار سال پیش با تعدادی از جوانان علاقهمند در مشهد، گروهی تشکیل دادم و سفرهایی را تحت عنوان «سفرهای آقای کِرم» برای آشنایی بیشتر کودکان با طبیعت راهاندازی کردیم و آرام آرام با همان دستیارهایی که با من کار میکردند آنها را برانگیختم که مدرسه طبیعت را برای نخستین بار در ایران راهاندازی کنند، سپس شروع کردم تا موضوع رابطه کودک و طبیعت و نقش‌اش در آینده محیط زیست ایران را در جلساتی که در شهرهای مختلف ایران برگزار میشد طرح کنم. برای همین امروز علاقهمندان زیادی در سراسر کشور دور هم جمع شدهاند و من فقط راهنمایی داده‌ام و آنها هستند که دارند مدرسه طبیعت را در شهرهای خود راه‌اندازی میکنند.

خانم جین گودال زیست¬شناس و سفیر صلح سازمان ملل، که تلاشش در شناخت زندگی شامپانزه¬ها ستودنی و جهانی است، از وهاب¬زاده به خاطر ترجمه کتابش، تحت عنوان “در سایه انسان”، که اخیراً در ایران به همت و تلاش استاد به چاپ رسیده است، قدردانی نموده و گفته است: «این شگفت¬انگیز است که “مدرسه طبیعت” شما و برنامه “ریشه¬ها و جوانه¬ها”ی من در کمک به جوانان برای درک و عشق¬ورزی به جهان طبیعی از یک هدف مشترک برخوردارند.»

محمد عظیمی، عضو کانون دوستداران محیط زیست دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی تهران گفته است: «اگر بخواهم تعبیر ذهنی‌ام را از اولین جلسه آشنایی با استاد وهاب¬زاده بیان کنم باید بگویم مثلث “عشق، دانش و فروتنی”.»

نصرت اله صفاییان، بوم¬شناس، محقق و نویسنده، بازنشته هیئت علمی دانشگاه مازندران وهاب¬زاده را اینگونه معرفی می¬کند: «عبدالحسین وهاب¬زاده یک فیلسوف بوم¬شناس است. طبیعت ایران را خوب می¬شناسد، با گیاهان و حیات وحش ایران و با مردمانی از جنس کویر و دشت و کوهستان، نشست و برخاست داشته است. در چهاردیواری محض بوم-شناسی خودش را زندانی نکرده است. اهل ادب و ادبیات است و بدینسان است که به درستی، محمد درویش او را در مقام برخورداری از اخلاق محیط زیستی همتای آلدولئوپولد، فیلسوف اکولوژیست نامدار آمریکایی دانسته است.»

(اقتباس از دومین شماره مجله زیست‌آیین)

 

آثار عبدالحسین وهاب‌زاده:

ردیفنام کتابنویسندهمترجمانتشاراتسال نشر
1دیدگاه­هایی از نظریه بوم­شناسیریمون مارگالوفعبدالحسین وهاب‌زاده
امین علیزاده
شورای پژوهش‌های علمی کشور - دفتر خدمات کتاب کاوند1358
1368
2اژدهای بهشتی (کنکاشی پیرامون تکامل هوش در آدمی)کارل ساگانعبدالحسین وهاب‌زادهانتشارات اترک1368
3بهار خاموشراشل کارسونعبدالحسین وهاب‌زاده
کوچکی-علیزاده
دانشگاه فردوسی مشهد
جهاد دانشگاهی مشهد
1358
1389
4تئاتر اکولوژی و بازی تکاملجرج هاچینسونعبدالحسین وهاب‌زاده
مظفر شریفی
نشر نیکا1371
5مبانی محیط زیستکنت واتعبدالحسین وهاب‌زادهانتشارات اترک
جهاد دانشگاهی مشهد
1364
1389
6مقدمه­ای بر رفتارشناسیاوبری منینگعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1372
1383
7مقدمه ای بر اکولوژی رفتارجان کربز
نیکلاس دیویس
عبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1373
8آخرین واحه: آب مایه حیاتساندرا پوستلعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1373
9چقدر کافیست؟ جامعه مصرفی و آینده زمینآلن درنینگعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1374
10وضعیت جهان 1994لستر براونعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1374
11تنوع حیاتادوارد ویلسونعبدالحسین وهاب‌زادهموزه آثار طبیعی و حیات‌وحش
جهاد دانشگاهی مشهد
1376
1384
12وضعیت جهان 1998لستر براونعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1377
13مایه حیاتعبدالحسین وهاب‌زاده-جهاد دانشگاهی مشهد1377
14مراقبت از زمین: راهبردی برای زندگی پایدارسازمان جهانی حفاظت و ...عبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1377
15شناخت محیط زیست: زمین سیاره زندهدانیل بوتکین
ادوارد کلر
عبدالحسین وهاب‌زادهموزه طبیعت و حیات‌وحش ایران
جهاد دانشگاهی مشهد
1378
1382
16بوم­شناسی علم عصیانگرمجموعه مقالاتعبدالحسین وهاب‌زادهنشر چشمه
جهاد دانشگاهی مشهد
1381
1393
17اخلاق محیط زیستمجموعه مقالاتعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1382
18زیست­شناسی اجتماعیادوارد ویلسونعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1384
19طراحی با طبیعتایان مک­­هارگعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1386
20بوم­شناسی: مطالعه تجربی توزیع و فراوانیچارلز کربزعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1388
21رفتارشناسی تماسدزموند موریسعبدالحسین وهاب‌زادهچاپ اینترنتی1390
22تکاملمارک ریدلیعبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1391
23کودک و طبیعتپیتر کان
استفن کلرت
عبدالحسین وهاب‌زادهجهاد دانشگاهی مشهد1392
24در سایه انسانجین گودالعبدالحسین وهاب‌زادهصحرای شرق1394
به اشتراک بگذارید ...
Share on FacebookEmail this to someoneShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn